Acil tıp
Yazı madalya gibi. Bildirmezseniz kimse duymuyor, olmayan kulaklar sadece sizin sözcüklerinizle oluşuyor. Sağır ve dilsizler ordusu düşünün, sadece yazıyla komut alıyor.
Onlarla anlaşmak için parşömen gerekli.
Beş – Yazı
- Triaj vitalleri, Sarı alan vitalleri, Gözlem vitalleri, Değişen sayılar: Ölçemediğini yönetemezsin derler. Karşındaki hasta dijital sayı denizi içinde yüzüyor. Bu denizin içinde fırtınalar hiç dinmiyor, bazen azalıyor ama sonra tekrar başlıyor. Yeşil alan hastası bir de bakmışın kırmızı renge dönüşmüş. Klinik takibinizin önem şamandırası olan bu sayıları periyodik olarak takip/not etmek gerekiyor, durumların rengi değişirse anlık doğru yaklaşımlar için.
- Nbz > 100 dk/vuru, en çok taburcu etsen de dönen (bounceback) hasta grubu: Yıllar önce tıbbın perspektifi adında bir hipotezle karşılaşmıştım. Söylenenlere bakılırsa insan gruplarının kalp atış sayılarının önceden belli olduğu, bu sayıya erişilmesi durumunda kalbin artık çalışmaktan vazgeçeceğini okumuştum. İlk başlarda ileri derecede mantıksız geldi bu açıklama. Fark etmeden zihnimin derinliklerine yerleştiğini sonradan fark ettim. Eğer kalp bir pilse ve bu pilin ömrü varsa, o zaman dedim kendime, hedef sayısını tamamladığı zaman durması çok da anlamsız olmayacaktı. Taburcu etsen de dönecek hastaların ortak özelliği taburculuk nabızlarının > 100 dk/vuru olması. Bu hastaları eve gönderirken iki kez düşünmeliyiz.
- Vital birliği, hemşireler, sağlık memurları, doktorlar: Bir çeşit zincir diyebiliriz. Köylerden şehirlere inen insanlar sosyal birlikteliğin önemini çoktan kanıtladı. İleriki yıllarda teknik bilgi değil de sosyal bilimler daha revaçta olacak gibi geliyor bana. Düşünsenize, bu kadar insan hep birlikte şehir adı verilen daracık yaşam alanlarında yaşamaya çalışıyor. Adam Smith zamanında boşuna söylememiş iş kollarının özelleşmesi gerektiğini. Hal böyle olunca aynı hastanın birçok sağlıkçısı oluyor ve bu çalışanların probel notlarının aynı anlamları içermesi gerekiyor. Triaj tansiyonu 80/50 mmHg olup gözlem tansiyonu 190/60 mmHg olan gebe bir hastanın ektopik mi/preeklampsi mi olduğunu kimse bilemez.
- Zaman kaybı veya okyanustaki deniz feneri, madalya veya cezanın imzası: Sert gerçeklik burada başlıyor. Perikardiyal maii, göğüs ağrısı ve nörolojik defisit. Bütün oklar aort diseksiyonunu gösteriyor. Kalp damar cerrahı; önce nörolog görsün dedi, sen de, bakın efendim hastanın tansiyonu düşüyor, mediasteni geniş, perikardiyal sıvısı var, bu hastanın aort damarı yırtılmış diyorsun ve 1) bunu dosyana yazdın hasta ex oldu 2) bunu dosyana yazmadın hasta ex oldu. Yazılmış bu birkaç kelime senin hastaya doğru baktığının kanıtları, o zaman neden yazmıyorsun sayın 2 numaralı meslektaşım.
- İki farklı hastalık: On yedi yaş viral sendrom veya bakteriyel menenjit. Birbirlerine bu kadar benzeyebilir mi. Birçok kez yan yana görüldüler, mortaliteleri devasal farklılıklar gösterse de benziyorlar. Bu kısımdaki vurgu doğru çabalarımızın bakteriyel menenjiti dışlamak için yapılması gerekliliği. Örneğin göğüs ağrısının ayırıcı tanılarını yazalım; akut koroner sendrom/aort diseksiyonu/disritmi/peptik ülser/perikaridyal tamponad/pnömotorkas/pulmoner emboli. Hastadaki göğüs ağrısının iyi huylu olduğunu söylemek için bu kadar mortalitenin dışlanması ve dosyaya yazılması gerekiyor. Doğru tanı için birçok tanı ekarte edilmeli.
- Yazılmamışsa yapılmamıştır, yapılmamışsa yazılmamalıdır, yazılmadıysa yapma, yapılmadıysa yazma: Yazılmamışsa yapılmamıştır, yapılmamışsa yazılmamalıdır, yazılmadıysa yapma, yapılmadıysa yazma, yazılmamışsa yapılmamıştır, yapılmamışsa yazılmamalıdır, yazılmadıysa yapma, yapılmadıysa yazma, yazılmamışsa yapılmamıştır, yapılmadıysa …
- Kendi isteği ile çıkan hasta: Ne kadar iyi olursan ol, onlar bazen çıkmak ister, tutamazsın, illa ki gideceğim derler. Hatta oran verelim, %1,2. Bazıları beni çok beklettin der ki bu kriter ülkemizin acilleri için kesinlikle geçerli değildir. Bazılarının beklentileri karşılanmaz, bu beklentiler son derece mantıksız olabilir (rapor, gereksiz antibiyotik gibi). Bir anda telefon gelebilir hastaya ve gerçek hayatın sorumluluklarını hatırlar, o andan itibaren kolayca başvurduğu acil önemini yitirir. Son hasta grubumuz ise yoğun bakıma yatacağını öğrenenlerdir, kazanılmış korkuları sebebiyle hastaneden çıkmak için çabalamaya başlarlar. Hasta/hasta yakınından yazılı alınmalı bu talepler. Özellikle hasta yakınlarının işin içine dahil edin, olaydaki tek riskin hayat kaybı değil organ kaybı potansiyellerinden de bahsedin (SVO hastası yutma fonksiyonunu kaybedebilir ve mideye PEG açılması gerekebilir/uzamış entübasyon sebebiyle trakeostomi zorunluluğu gibi). Ölüm varken ben ben varken ölüm yok ama asıl cehennem yaşantının içinde var olabilir.
- Emeğinizi gösterin, zamanı kayıt altına alın, sen kanıtlayamazsan kimse senin yerine kanıtlayamaz, avukatın bile.
Yazı
Vincent J. Markovchick, et al. Emergency Medicine Secrets. Fifth Edition. Elsevier.
Dr Çağdaş Can, Merkezefendi Devlet Hastanesi, Acil Tıp, Manisa
