X-Ray’de görünmeyenler
Çabanın nedenleri… İnsan sürekli bir istenç halinde yaşıyor. Küçük savaşlar, büyük savaşlar, kendi kendine ürettiği çaresizlikler, o hep yaşam başka yerde hali. Of of… Bu hayat ağırlaştıkça ağırlaşıyor. Bu irrasyonel, kör, durdurulamaz, karşı konulamaz çabanın kaynağı nedir? Üstelik bu durum sadece canlılar dünyasında var olmuyor. Örneğin; yerçekimi sürekli aşağıya doğru güç uyguluyor, mıknatıs kendine çekiyor, hayvanlar aleminde ise savaş, beslen, öldür şeklinde kendini yeniden gerçekleştiriyor.
Bu durum kendini sonsuz biçimde tekrar ediyor.
Bu dünyayı görme şeklimiz istencimiz tarafından şekillendiriliyor. Yeşil camları olan gözlüğün etrafı hep yeşil göstermesi gibi… Hayatı görme/yaşama şeklimizi isteklerimiz belirliyor.
Bu durumdan kurtuluş mümkün mü?
Her sorun kendi çözümünü içinde barındırır. Tabii ki mümkün!
Estetikten zevk almak gerekiyor. Sanat ve müziği tutkuyla tecrübe etmek. Bu mutluluk güncel yaşamın hayal kırıklıklarından, kısa bir süre de olsa, kişiyi uzaklaştırıyor.
Başkasının acısına merhamet göstermek. Unutmamak gerek. Diğeri de kendi istenci içinde boğuluyor. Bu ortak acıyı fark etmek toplumla bütünlük hissini pekiştiriyor.
Ve çilecilik. Bu en kökten çözüm. İstenci topyekûn red etmek ve acıyı kucaklayarak basitliğin içindeki evreni kabullenmek.
Bu kadar laftan sonra X-ray’de görünmeyen patolojileri bilmek bize iyi gelecek.
Not: Yazının başlangıcı Arthur Schopenhauer’ın düşüncelerinden izler taşıyor. Ütopyalar adlı yeni kitabımda ise Friedrich Nietzsche’nin (kendisi Schopenhauer’den yoğun biçimde etkilenmiştir) bengi dönüş ve üstinsan kavramlarını bulabilirsiniz.
Radyoloji her zaman her şey değildi. Atlar, tanıyı kaçırır, bazen patolojiyi göstermez.
Görünmüyorsa yoktur diyemeyiz.
İşte size örnekler.
1. Ayak Yaralanmaları
Lisfranc Yaralanması
Tarsometatarsal eklemlerin ligamentöz yapılarında oluşan, sıklıkla yüksek enerjili travmalara bağlı gelişen yaralanmadır. Tanı konulmazsa ayakta kronik ağrı, deformite ve fonksiyon kaybına yol açabilir. Hastanın ayağında yaygın ödem ve ağrı, özellikle ikinci metatarsın proksimalinde hassasiyet vardır. Örneğin hastanın ayağının üstünden traktör geçmiştir ama görüntüleme patolojiden fakirdir. İnanın bana bu hasta hem kompartman, hem de okkült fraktür riski taşımaktadır. X-ray’de ikinci metatarsın tabanında (bazis) laterala kaymıştır. Ağırlık vererek çekilen stres grafileri tanıya yardımcı olabilir. Bilgisayarlı tomografi (BT) veya manyetik rezonans görüntüleme (MRG), ligamentöz hasarı ve eklemdeki uyumsuzluğu detaylandırır.
Kalkaneus ve Talus Kırıkları
Ağırlık taşıyan bu kemiklerin yüksek enerjili kompresyon travmaları sonucu oluşan kırıklarıdır. Hasta yüksekten düşmüştür (eşlik eden kalkaneus/tibia plato/L2/radius-ulna kırıkları gelişir). Eklem içi kırıklar, talus kırıkları ve subkondral kırıklar, X-ray’de görünmediği için atlanabilir. Bu kırıklar, eklemde dejeneratif değişikliklere yol açabilir. BT, bu karmaşık intraartiküler kırıkların anatomik yerleşimini ve deplasmanını en iyi şekilde gösterir.
Jones Kırığı
Beşinci metatarsın proksimal diyafizinde, ligament avülsiyonundan farklı olarak, doğrudan transvers kırık hattıdır. Kırık bölgesindeki zayıf kan akışı nedeniyle nonunion (kaynamama) riski yüksektir. Standart X-ray tanı için genellikle yeterli olsa da, şüphe durumunda oblik grafiler veya BT faydalı olabilir. Ağrılı proksimal metatars aksi ispat edilinceye kadar kırıktır.
2. Ayak Bileği ve Diz Yaralanmaları
Sindesmoz ve Maisonneuve Kırığı
Ayak bileği eklemini bir arada tutan sindesmotik ligament kompleksinin yaralanmasıdır. Maisonneuve kırığı ise bu hasara eşlik eden proksimal fibula kırığıdır. Tanı atlanırsa, kronik eklem instabilitesine ve ağrıya neden olur. Distal tibia-fibula açıklığında artış veya ağırlık verme ile eklemde genişleme görülür. Klinik şüphe varsa sindesmozun bütünlüğünü değerlendirmek için MRG veya stres grafileri kullanılır.
Aşil, Kuadriseps ve Patella Tendon Rüptürleri
Diz ve ayak bileği hareketlerinde ciddi öneme sahip olan bu tendonların tam veya kısmi kopmasına denilir. Fonksiyonel kayba yol açar ve acil cerrahi onarım gerektirebilir. X-ray normaldir. Genellikle haftasonu gladyatörlerinde görülür (bütün hafta büroda oturup, hafta sonu halı sahada futbol oynayanlar). Klinik muayenede tendon hattında boşluk (defekt), zayıflamış veya kaybolan eklem hareketi ve tendonun proksimale retraksiyonu görülür. Ultrasonografi veya MRG, tendon rüptürünün boyutunu ve yerini en iyi şekilde gösterir.
Tibial Plato Kırığı
Tibianın eklem yüzeyini içeren, genellikle yüksek enerjili kompresyon veya valgus/varus stresiyle oluşan kırıktır. Eklem yüzeyindeki düzensizlik, post-travmatik osteoartrit gelişim riskini artırır. Kırığın eklem içi uzanımını ve deplasmanını değerlendirmek için BT tercih edilir. Genellikle yüksek enerjili yaralanmalarda görülür, eşlik eden diğer patolojiler de aranmalıdır.
Gizli Kalça ve Pelvis Kırıkları
Özellikle osteoporozlu yaşlı bireylerde düşük enerjili düşmeler sonucu oluşan ve pelvik X-ray’de görülmeyen kırıklardır. Tanı gecikmesi morbitide ve mortalite oranlarını artırır. Klinik şüphe varsa, kırık hattını saptamak için BT, MRG veya kemik sintigrafisi altın standarttır. Örneğin yürüyen asetabulum kırıklı hastalara zamanında rastlanmıştır.
3. Üst Ekstremite Yaralanmaları
Skafoid Kırığı
El bileğindeki en sık görülen karpal kemik kırığıdır. Skafoidin kanlanması retro olduğu için, tanı konulmazsa avasküler nekroz riski yüksektir. Anatomik enfiye çukurunda (snuffbox) ağrı vardır. Skafoid pozisyonlu özel X-ray grafileri, 1-2 hafta sonra takip grafileri veya en erken tanı için MRG kullanılır.
Skafolunat ayrılma
El bileği stabilitesi için kritik öneme sahip olan skafolunat ligamentin kopması ve distal radioulnar eklem (DRUJ) hasarıdır. Tedavi edilmezse, kronik el bileği ağrısı ve fonksiyonel instabiliteye yol açar. Stres altında çekilen X-ray’ler ligamentöz boşluğu gösterebilir, ancak tanı için altın standart MRG’dir.
4. Yumuşak Doku ve Diğer Yaralanmalar
Kompartman Sendromu
Kas kompartmanları içindeki basıncın artması sonucu sinir ve kas perfüzyonunun bozulduğu cerrahi bir acildir. Hızlı tanı ve tedavi (fasyotomi) yapılmazsa doku nekrozu, ekstremite kaybı ve kalıcı fonksiyonel kayba neden olabilir. X-ray normaldir. Ağrı, pasif germe ile şiddetlenir, parmak veya ayak hareketlerinde güçsüzlük, uyuşukluk ve gergin kas yapısı görülür. Klinik tanıdır; kesin tanı için kompartman içi basınç ölçümü yapılır.
Penetran Yaralanmalar ve Dövüş Isırığı (Fight Bite)
Cilt bütünlüğünün bozulduğu kesici yaralanmalardır. Dövüş ısırığı, özellikle metakarpofalangeal eklem üzerinde oluşan bir insan ısırığıdır. Derin doku, tendon veya eklem kapsülü hasarı ile enfeksiyon riski taşır (amputasyona kadar götürebilir). X-ray, altta yatan kemik hasarını veya yabancı cisimleri (örn. diş) gösterebilir ancak tendon veya eklem kapsülü hasarını göstermez. Enfeksiyon ve yumuşak doku hasarının boyutu için ultrasonografi veya MRG kullanılabilir.
Radyolojik Görüntülerde Atlanabilecek Ortopedik Patolojiler
Dr Çağdaş Can, Merkezefendi Devlet Hastanesi, Acil Tıp, Manisa
