Arı Sokması ve Tedavisi

Arı Sokması

Arı aileleri

Arı Zehrinin Toksik Etki Mekanizması

Arı venomu (zehiri) peptidler, enzim etkisi olmayan proteinler (apamin, melitin, kinin, mastoparan), enzimler (fosfolipaz A ve B, hiyaluronidaz) ve vazoaktif aminler (histamin ve serotonin) içerir. Bal arısı venomunda türe bağlı olarak tek tip fosfolipaz bulunmasına karşın yaban arısı ve eşek arısında farklı tipte fosfolipazların bulunması, insanlarda arı sokmalarına karşı değişik şiddette alerjik olayların ortaya çıkmasına neden olur. Arının zehir bezinin dolu ya da boş olmasına göre enjekte edilen venom miktarı değişkendir. İmmünolojik toksik yanıt bireysel duyarlılığa göre değişir. Bağışıklık sisteminin duyarlı olduğu dönemde ya da bireysel genetik yapı farklılığı nedeniyle tek bir arının sokması bile ölüme neden olabilir. İmmünolojik olmayan ciddi toksik etkiler 150′den fazla bal arısı ya da 20′den fazla eşek arısı sokmasından sonra ortaya çıkar.

Arı ısırığında belirti ve bulgular

Belirti ve Bulgular Bölgesel belirtiler: Sokma bölgesinde ağrı, kaşıntı ve kızarıklık Aşırı duyarlılık belirtileri: Hafif (baş ağrısı, ateş, halsizlik, kızarıklık, eklem ağrısı), orta dereceli (baş dönmesi, karın ağrısı, bulantı, kusma, hırıltılı solunum, sokulan yerin şişmesi) ya da, şiddetli (nefes almada zorlanma, kasılma, konuşma yeteneğinde ve duyuda zayıflama) belirtiler görülebilir. Kan basıncı düşmesi, bilinç kaybı ve solunum güçlüğü kötüye gidiş işaretleridir. Ağız, dil ve boğaz gibi ödemi solunum güçlüğüne neden olan bölgelerden arı sokmasının sonuçları daha ağırdır. Duyarlı kişilerde 5-8 dakika içinde şiddetli bulgular ortaya çıkabilir, 20-30 dakika içinde ağız ya da boyun çevresinde şişme, bilinç kaybı, solunum güçlüğü, kan basıncı düşmesi gelişebilir. Ölüm 1-96 saat içinde görülür. İmmünolojik olmayan toksik belirtiler: Ödem, kusma, ishal, baş ağrısı, hipotansiyon, konvülsiyon, koma, böbrek yetmezliği çok sayıda arının sokması sonucu oluşur. Geç belirtiler hemoliz, pıhtılaşma bozuklukları, trombositopeni, rabdomiyoliz, karaciğer yetmezliği ve yaygın damariçi (DIC) pıhtılaşmadır.
Tanısal yaklaşım: Tanıda kullanılan özgül yöntem yoktur. Çok sayıda arının sokmasında tam kan sayımı, karaciğer ve böbrek işlev testleri, pıhtılaşma testleri yapılmalıdır.

Kounis sendromu

Arı sokmaları hipersensivite reaksiyonu ile basit bir ürtikerden miyokard infarktüsüne kadar gidebilen değişik klinik durumlara sebeb olmaktadır. Bu hipersensivite reaksiyonlarının neden olduğu akut koroner sendromlara Kounis sendromu denmektedir. Anaflaktik reaksiyonlar sonucu göğüs ağrısı ve senkop hikayesi olanlardan mutlaka EKG ve kardiyak enzim takibine alınmalıdır(3).

Arı Isırığında Acil ve Destekleyici Tedavi

Gerekiyorsa temel ve ileri yaşam desteği verilir. Arının soktuğu bölgeye buz uygulanması şişmeyi azaltır ve venomun emilimini geciktirir. Uygulama 30 dakika aralıklarla 15 dakika süreyle buz konulması biçiminde yapılır.

Hidrokortizon içeren merhemler deride lezyon oluşumunu engeller. Hafif, orta dereceli alerjik belirtiler varsa antihistaminik uygulanır.

Anaflaksi ; adrenalin (Adrenalin® ampul 0,25 mg/mL (1:4000), 0,5 mg/ mL (1:2000) ve 1 mg/mL (1:1000)’lık ampullerde) yetişkinde 0,3-0,5 mg dozda deri altına ya da kas içine, çocukta 0,01 mg/kg deri altına, en çok 0,5 mg verilir. Yanıt alınamıyorsa 10-15 dakikada bir yinelenir. Ciddi anaflakside ise adrenalin i.v, yetişkinde 5-10 dakikada bir 0,05-0,1 mg, çocukta 0,01 mg/kg, en çok 0,1 mg verilir. İ.V. infüzyon hızı 1-4 mikrogram/dakikadır. Ven yoluyla verilemiyorsa endotrakeal tüp içine 0,5 mg verilebilir.

Bronkospazm varsa beta₂ agonisti bronkodilatörler (Salbutamol) yetişkinde püskürtme (ilk 4 saatte 20 dakikada bir 4-8 püskürtme, daha sonra 4 saatte bir 2-4 püskürtme) ile ya da nebülizatörle (2,5-5 mg, gerektikçe yinelenerek), çocukta nebülizatörle (0,10-0,15 mg/kg, en çok 2,5 mg, gerektikçe yinelenerek) verilir.

Metilprednizolon i.v. yetişkinde 1-2 mg/kg, 6-8 saatte bir, çocukta 1-2 mg/kg (en çok 125 mg) 6 saatte bir verilir.

Sokulan bölge sıkılmaz, bol su ve sabunla yıkanır, antiseptik bir madde sürülerek enfeksiyon riski azaltılır.  Kronik inflamasyon ya da derin dokuya işleyerek granülom oluşumunu engellemek amacıyla arı iğnesi cımbız yardımıyla çıkarılır. Tetanoz profilaksisi yapılır.
Korunma Daha önce arı sokmasına karşı alerjik reaksiyon görülen kişilere, yanlarında adrenalin ampulü ve enjektör taşımaları gerektiği belirtilmeli ve bunların kullanılışı öğretilmelidir.
Arı sokmasından korunmak için arı bulunan açık alanlarda parfüm, saç spreyi ve losyon gibi böcekleri çekebilecek kokulardan, açık renkli, parlak giysilerden kaçınılmalıdır.

Selülit; Eğer sokma yerinde ödem devam ederse, o zaman selülit gibi ikincil enfeksiyonlar düşünülmelidir.
Gecikmiş Reaksiyon ; Sokmadan 5 ila 14 gün sonra görülen gecikmiş reaksiyon, serum hastalığı benzeri bulgu ve belirtiler olan ateş, kırıklık, baş ağrısı, ürtiker, lenfadenopati ve poliartrit belirtilerinden oluşur. Sıklıkla bu hastalar sokulduğunu unutmuşlardır ve aniden ortaya  çıkan belirtiler ile şaşırırlar.
Nadir Görülen Reaksiyonlar Nadiren, zarkanatlıların zehrine karşı gelişen reaksiyonlarda ensefalopati, nörit, vaskülit ve nefroz bulguları ile birlikte nörolojik, kardiyovasküler ve ürolojik belirtiler görülür.

Kaynaklar

1. Editorial Staff: Hymenoptera Stings (Management/Treatment Protocol). In: Klasco RK (Ed): POISINDEX® System. Thomson Micromedex,Greenwood Village,Colorado(Vol 125, expires 9/2005).
2. Clarck RF. Hymenoptera. In: Olson KR, ed. Poisoning and Drug Overdose, 4th edition, NewYork, Lange Medical Books/McGrawHill, 2004:225-226.
3. Memon S, Chhabra L, Masrur S, Parker MW. Allergic acute coronary syndrome (Kounis syndrome). Proceedings (Baylor University Medical Center). 2015;28(3):358-362.